Mae bron yn union ddegawd ers i “Gomisiwn Twf a Chystadleugarwch” yr Athro Greg Clark gyfarfod. Ein tasg oedd llunio strategaeth eang ar gyfer gweithredu Bargen Ddinesig Prifddinas-Ranbarth Caerdydd (PRC) gwerth £1.2bn a oedd newydd gael ei llofnodi.
Cafwyd tystiolaeth gan bartneriaid allweddol yn y rhanbarth – llywodraeth leol a chenedlaethol, asiantaethau sector cyhoeddus eraill, busnes, addysg, Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol, undebau, elusennau – cyn cyflwyno ein hargymhellion ym mis Rhagfyr 2016.
Ers hynny, mae’r Fargen Ddinesig wirfoddol, untro wedi esblygu i fod yn Cydbwyllgor Corfforedig (CC) statudol sydd â chyfrifoldebau eang dros ddatblygu economaidd rhanbarthol. Fel y dywed yr Athro Clark yma, yn Rhan I o’i adolygiad “PRC yn 10”: “Ddeng mlynedd yn ôl, roedd PRC yn uchelgais. Heddiw, mae’n sefydliad.”
Mae CC De-ddwyrain Cymru nid yn unig yn gyfrifol am wneud yr economi ranbarthol yn fwy, ond am wneud hynny’n gynhwysol ac yn gynaliadwy – “Cryfach, Tecach, Gwyrddach” – wrth fynd ar drywydd gwell lles economaidd cyffredinol i’w phobl. Mae “PRC yn 10” yn cael ei lansio ar adeg pan fo “ffyniant bro” cynhwysol o’r fath, ac yn fwyaf diweddar datblygiad economaidd sy’n seiliedig ar le yn gyffredinol, wedi bod yn symud i fyny agenda economaidd genedlaethol y DU – atgof efallai nad yw menter economaidd leol, arloesol wedi’i chyfyngu i ranbarth penodol yng ngogledd Lloegr.
Rhannwyd cyllid cychwynnol y Fargen Ddinesig yn ddwy gronfa. Roedd gwell cysylltedd trafnidiaeth ar draws ac o amgylch y rhanbarth yn argymhelliad allweddol gan y Comisiwn, a dyrannwyd dwy ran o dair o’r cyllid i Drafnidiaeth Cymru a’i Metro De Cymru. Mae PRC wedi bod yn uniongyrchol gyfrifol am y gweddill, y mae’r rhan fwyaf ohono bellach wedi’i ymrwymo a’i ddosbarthu mewn cymysgedd o brosiectau masnachol a chymdeithasol.
O’r Fargen Ddinesig gychwynnol ymlaen, mae agweddau cynhwysol ac amgylcheddol llesiant wedi bod yr un mor bwysig i ddull PRC o ddatblygu rhanbarthol â’r rhai economaidd confensiynol.
Mae hyfywedd masnachol yn hanfodol os yw de-ddwyrain Cymru am gystadlu mewn economi fyd-eang gydgysylltiedig, ond mae angen ei ategu gan ymrwymiad i’r anghenion cymunedol hynny na all marchnadoedd eu bodloni ar eu pennau eu hunain. Mae gweithgynhyrchu gwerth ychwanegol uchel yn creu llai o swyddi – ac mewn llai o leoedd – na phrosiectau mwy sylfaenol, ac mae angen i’r ddau segment ffynnu.
O fewn y maes masnachol, mae’r Gronfa Buddsoddi Ehangach wedi bod yn ymarferol yn ei hymyriadau. Er enghraifft, nid yw strategaeth o atgyfnerthu clystyrau allweddol o fusnesau mewn llond llaw o sectorau wedi atal PRC rhag manteisio ar gyfleoedd deniadol mewn mannau eraill. Mae’r cylch cynnyrch yn esblygu’n gyson – gwers y mae de-ddwyrain Cymru yn sicr wedi’i dysgu.
Ac er ein bod yn argyhoeddedig o bwysigrwydd technoleg ac arloesedd, rydym hefyd yn gwybod nad ydynt wedi’u cyfyngu gan ddosbarthiad diwydiannol – pwynt sy’n werth ei gofio yng nghanol obsesiwn heddiw â chanolfannau data a deallusrwydd artiffisial. Gellir dadlau y gellir dod o hyd i gyfleoedd mwyaf cyffrous a gwirioneddol arloesol y rhanbarth yn y trawsnewidiad ynni sydd ar ddod, lle credwn y gall safle Aberddawan chwarae rhan arbennig.
Mae ymyrraeth fasnachol trwy Gronfa Buddsoddi Ehangach PRC ar ffurf cyllid ecwiti a benthyciadau, gyda ffocws lle bo modd ar ddenu cronfeydd preifat ychwanegol. Roedd defnyddio cronfeydd cychwynnol y trethdalwyr yn y ffordd hon yn un o’r amcanion a nodwyd gan y Comisiwn Twf.
Lle bo modd, mae PRC wedi mabwysiadu dull “bytholwyrdd” wrth ariannu prosiectau, gyda’r nod o ailgylchu cyfalaf a llog a ddychwelir i fuddsoddiadau newydd. Yn y cyfamser, mae ffynonellau arian newydd wedi dod ar gael gan lywodraeth San Steffan, ac mae statws CC yn dod â’r posibilrwydd, maes o law, o godi arian yn uniongyrchol o’r farchnad. Y canlyniad yw cronfa fuddsoddi “Cynllun II” newydd, cronfa barhaus o gyfalaf y bydd ei hoes yn ymestyn y tu hwnt i’r hyn a ragwelwyd yn y Fargen Ddinesig wreiddiol, gulach.
Mae ymyriadau cymdeithasol PRC wedi’u hariannu gan gronfeydd her, cyllid grant sydd wedi’i anelu at fynd i’r afael â diffygion y farchnad – boed yn ôl cynnyrch (megis tai cymdeithasol) neu le (megis y Cymoedd Gogleddol). Gall ymyriadau yn y dyfodol yma hefyd elwa o’r dull bytholwyrdd os gwelir rhai o’r enillion ar gyfalaf a fuddsoddwyd yn fasnachol fel difidendau cymdeithasol i’w dosbarthu a’u defnyddio’n lleol.
Asesiad cadarnhaol yr Athro Clark yw’r adolygiad diweddaraf o weithgareddau PRC, ac mae’n dilyn dau “Adolygiad Gateway” trylwyr a swyddogol llwyddiannus, ond mae’r tîm ymhell o fod yn hunanfodlon. Mae heriau parhaus, fel y mae’r Athro Clark yn ei nodi yma, ac mae diffygion wedi bod hefyd – yn enwedig efallai methiant i adrodd stori PRC mor swnllyd ac mor falch ag y gallem fod wedi gwneud.
Gan edrych ymlaen, bydd rôl barhaol a ffurfiol “sefydliadol” i CC De-ddwyrain Cymru wrth gwrs yn dibynnu ar sut y mae Llywodraeth newydd Cymru yn dewis trefnu ei chynlluniau datblygu economaidd. Os bydd yn dewis rhywfaint o weithredu rhanbarthol, mae CC De-ddwyrain Cymru yn barod ac yn addas at y diben.
Kevin Gardiner, Cadeirydd, Bwrdd Twf Rhanbarthol CC De-ddwyrain Cymru.
